"Iliada" Homer

​

Epos uchodzi za najstarsze dzieło literatury Zachodu. Stanowi wzorzec późniejszej wielkiej epiki rycerskiej. Liczne opisy bitew, wojsk, wystąpień wodzów, patetyczny nastrój oraz początkowa inwokacja, ustaliły formę gatunkową eposu.W Iliadzie poeta opowiada niewielki fragment dziejów wojny trojańskiej w dziesiątym roku oblężenia Troi (od zatargu Achillesa z Agamemnonem o brankę Bryzejdę aż po pogrzeb Hektora). Opowieść zdobycia Iljonu (Troi) ujęta została w 24 księgach. W utworze przedstawione zostały epizody z końcowej fazy tego militarnego starcia Greków i Trojan (Homer przedstawia jedynie ostatnie 51 dni walki), a zwłaszcza uwypuklony został spór Agamemnona i Achillesa. W "Iliadzie" obok świata ziemskiego (profanum) występuje także świat bogów (sacrum), który ma istotny wpływ na losy bohaterów. Razem z wojną ludzi toczą się zatem walki bogów, którzy sekundują swoim bohaterom. Typowe są dla Homera także pewne zabiegi językowe i stylistyczne – np. tzw. porównanie homeryckie czy stałe epitety.

​

Bohaterowie Homera

Homer stworzył cały  greckich system bogów, określił zakres ich władzy i kompetencje. Stanowczo odrzucił ludowe zabobony, krwiożerczość i grozę. Jego sposób patrzenia na bogów różnił się zasadniczo od ówczesnej religii greckiej. Poeta przedstawiał bogów jako przyjaznych nieśmiertelników, o nieziemskiej urodzie i zróżnicowanych względem charakteru. Nowa wizja świata bogów została przychylnie przyjęta przez warstwy oświecone. Lokalna ludność dalej jednak czciła kamienie i posągi, tamtejsze bóstwa musiały jednak ustąpić miejsca bogom z nowego Olimpu. Już w V w. p.n.e. koncepcja Homera zaczęła razić ludzi, szczególnie wątpliwa moralność bogów ale także ich ludzka postać.

 

Achajowie

To jedno z plemion greckich, niekiedy mianem Achajów określano wszystkich Greków.

Achilles – najsławniejszy grecki heros o nieśmiertelnym ciele, nieustraszony rycerz będący główną postacią utworu. Matka Tetyda by zapewnić mu nieśmiertelność zanurzyła go w Styksie, trzymała syna za piętę i ta część pozostała jedynym słabym punktem herosa. Wolał sławę i krótkie życie, od spokojnego długiego życia bez chwały. W wojnie zyskał sobie miano najdzielniejszego i najbardziej nieustraszonego. Koił swój gniew mszcząc się na zwłokach Hektora, ale uległ łzom Priama błagającego o wydanie syna.

Agamemnon – syn Atreusa, władcy Argos, apodyktyczny wódz sił greckich walczących pod Troją. Ulegał gniewowi i łatwo wpadał w depresję. Wielki dostojny i godny wódz, który mimowolnie przyczynił się do niepowodzeń swej armii, którą z powodu kłótni opuścił Achilles. Po powrocie z wojny zabija go żona Klitajmestra za to, że poświęcił życie ich córki Ifigenii składając ją w ofierze bogom, aby zapewnić Achajom pomyślne wiatry. Ifigenię uratowała Artemida i uczyniła ją kapłanką.

Menelaos – brat Agamemnona, to jemu porwano żonę Helenę, jest porywczy i mściwy.

Diomedes – odważny i waleczny wojownik, nie bał się bogów, w czasie walki zaatakował Aresa i ranił Atenę.

Odyseusz (Odys, Ulisses) – król Itaki, sprytny, odważny i mądry, dobry wódz i wojownik, doskonały żeglarz. Mądry, przezorny i odważny, doświadczył jednak z woli bogów wielu niebezpieczeństw. Archetyp wędrowca, tułacza, człowieka żądnego przygód.

Nestor – król Pyros, czcigodny mędrzec i doradca, najbardziej doświadczony wódz grecki.

Patrokles – przyjaciel Achillesa, odważny i czuły.

Ajas (Wielki) – najbardziej uparty wojownik, odznaczał się wielkim męstwem w walce. Gdy po śmierci Achillesa rozdawano jego broń wpadł w szał i rzucił się na stado baranów sądząc, że walczy z Grekami. Gdy oprzytomniał odebrał sobie życie ze wstydu.

Ajas (Mały) – był mężny i odważny ale także kłótliwy. Najszybszy po Achillesie biegacz. Po zdobyciu miasta znieważył w świątyni Ateny Kasandrę, czym wywołał gniew bogini. Zginął na okręcie zatopionym przez Posejdona.

Epesjos – dobry pięściarz ale kłótliwy człowiek. To on skonstruował konia trojańskiego z jodłowych desek, w jednym boku były podnoszone drzwi, a na drugim napis poświęcający konia Atenie: Przewidując z wdzięcznością bezpieczny powrót do swych domów, Grecy poświęcają ten dar Bogini.

Filoklet – słynny łucznik i przyjaciel Heraklesa, po którym odziedziczył łuk i strzały.

Bryzeida – ukochana Achillesa.

Trojanie

Hektor – najstarszy syn Priama i Hekabe. Postrach całej armii greckiej, najszlachetniejszy wojownik całej wojny trojańskiej. Wspomagany przez Apolla wygrał wiele pojedynków. Trojańczycy wierzyli, że dzięki niemu wygrają. Najwierniejszy obrońca ojczyzny.

Priam – władca Troi, ojciec Hektora, potrafił wybaczyć Achillesowi zabójstwo syna.

Pays – syn Priama, pogromca Achillesa, wywołał wojnę porywając Helenę.

Eneasz – syn Anchizesa i Afrodyty, sprowokowany przez Achillesa przyłączył się do wojny. Ulubieniec bogów, dzielnie bronił Troi. Na rozkaz bogów opuścił płonącą Troję z ojcem i synem Askaniuszem. Bohater Eneidy – przez Rzymian uważany za protoplastę i przodka rodu julijskiego.

Sarpedon – wyróżniał się spośród innych siłą.

Glaukos – zwolennik Trojan.

Aleksander – w walce często dopuszczał się podstępu.

Polydamas – doradca i wojownik.

Deifob – brat Hektora.

Hekabe – matka Hektora, żona Priama.

Chryzeida – córka kapłana Appolina, więził ją Agamemnon.

Helena – żona Menelaosa, później Aleksandra. Gdy wróciła do Sparty stała się przykładną żoną.

Kasandra – córka Priama, obdarzona darem proroctwa, przepowiedziała nieszczęścia Troi i ostrzegała przed drewnianym koniem.

 

Bogowie w "Iliadzie"

W bitwach biorą  udział bogowie odnoszący rany, chociaż rządzą światem i ludzkim losem. Zaciera się różnica pomiędzy ludźmi, a bogami.  Wszystko co dzieje się w utworze otacza atmosfera cudowności. Bogowie wyróżniają się z jednej strony nieśmiertelnością, pięknem  oraz tym, że są więksi od ludzi, mogą ich karać i nimi rozporządzać, pojawiają się tam gdzie chcą pod dowolną postacią. Z drugiej strony jednak posiadają wiele negatywnych cech ludzkich (pycha, kłótliwość, zazdrość), a także odnoszą rany i ubiegają się często do podstępu. Ich działaniami rządzą: miłość, nienawiść, gniew i żądza zemsty. Kłócą, a nawet biją się pomiędzy sobą. Nie są ani bezstronni, ani sprawiedliwi.

Udział bogów w wojnie trojańskiej zasadniczo wpłynął na jej wydarzenia. Bogowie podzielili się nawet na dwie grupy. Jedni sprzyjali Achajom (Posejdon, Hera, Atena, Tetyda, Hermes, Hefajstos), a drudzy Trojanom (Apollo, Ares, Afrodyta, Artemida).

 

Bogowie wspierający Achajów w "Iliadzie"

Zeus, Posejdon, Hera, Atena, Tetyda, Hermes, Hefajstos

Zeus – najwyższy z bogów, rządzi pozostałymi bogami, bywa podstępny (zesłał na Agamemnona zwodniczy sen), umie wykorzystać swoją moc. To dobrotliwy władca, traktuje innych  z humorem  ale wie, że ma nad nimi przewagę. W Iliadzie to do niego zawsze należy ostatnie słowo, na jego decyzje starają się wpłynąć inni bogowie ale czynią to tylko prośbą.

Atena – dzielna odważna i rozumna, by pomóc swoim ulubieńcom była gotowa dopuścić się podstępu. Ceniła rozum i odwagę dlatego pomagała Achillesowi i Odyseuszowi. Jako jedyna z bogiń otrzymała od Zeusa pozwolenie na ingerowania w losy wojny.

Bogowie wspierający Trojan w "Iliadzie"

Apollo, Ares, Afrodyta, Artemida

Apollo – prowadzi Trojan do boju i dodaje odwagi Hektorowi. Był groźny, wywołał nawet zarazę u Achajów i podstępny, ogłuszył Patroklesa by ratować Achillesa. Pełen jest boskiej godności i dostojeństwa, odmawia uczestnictwa w bójce bogów, gdyż jak stwierdza zwykli śmiertelnicy nie są tego warci.

Ares – bóg wojny, postrzegany przez bogów i przez ludzi jak zbójca.

​

Wzór starożytnego rycerza na przykładzie "Iliady"

Wojownicy spod Troi stanowią pierwszy w literaturze europejski wzór rycerza. Ich cechy charakterystyczne to:

• pochodzą z wysokiego rodu,

• wyróżniają się urodą i nadludzką siłą fizyczną,

• ważna jest dla nich broń,

• wierni i oddani w przyjaźni,

• doskonale potrafią walczyć,

• korzystają z tego, co daje im życie (kobiety, zabawy),

• boją się silniejszego przeciwnika,

• najważniejsze jest zwycięstwo, nie koniecznie uczciwe,

• bogowie wpływają na ich losy,

• oddają cześć zmarłym,

• ich los zależy od fatum.

Oprócz Achillesa i Hektora wielkimi wojownikami są także Agamemnon, Odyseusz, Nestor, Menelaos i Diomedes. Są wyidealizowani i wyolbrzymieni, co jest typowe dla herosów, rządzi nimi namiętność i chęć zemsty, nie są etyczni, gdyż chcą zginąć w chwale. Zawsze walczą do końca mimo, że wiedzą iż wynik walki został z góry przesądzony przez bogów.

Etos rycerski – zbiór zasad obowiązujących rycerzy: odwaga, szlachetność, dbałość o cześć, kalos kagathos (piękny i dobry, to grecki ideał człowieka, łączy w harmonijną całość piękno cielesne, duchowe i moralne), dbałość o cześć i pragnienie sławy.

​

"Odyseja" to epos prezentujący w 24 księgach (12.000 wierszy) 40 ostatnich dni z wieloletniej tułaczki Odyseusza, który wraca do rodzinnej Itaki, po zakończeniu wojny trojańskiej.  Tym samym "Odyseja" stanowi kontynuację "Iliady".

Nazwa utworu pochodzi od imienia głównego bohatera Odyseusza.

Tekst został zredagowany pod koniec VI w. p.n.e. w Atenach, za panowania Pizystrata.

Świat przedstawiony w "Odysei" kształtują baśniowe przygody Odyseusza oraz różne mity, w tym także ten o wojnie trojańskiej. Jego tułaczkę po morzu spowodowali nieprzychylni mu bogowie, mszcząc się za zagładę ulubionego miasta. Troja została zdobyta podstępem poprzez wprowadzanie do niej konia trojańskiego, w którym skrywali się wojownicy greccy. Przygody Odyseusza nie są tak tragiczne i wiemy, że jego los skończy się pomyślnie. W czasie powrotu spotkał się z cyklopami, 7 lat spędził u nimfy Kalipso, a nawet musiał zejść do Hadesu. Powrót do żony Penelopy symbolizuje wierność. Wiele mówi także o samym Odyseuszu, który wykazał się wytrwałością i sprytem.

Udział bogów w życiu ludzi jest tu mniejszy  niż w "Iliadzie", wyjątek stanowi opieka Ateny. Bogowie kierują się moralnością, mimo to jednak w utworze pełno jest prymitywnych okrucieństw.

​

​

Plan wydarzeń "Odysei"

1. Podróż Telemacha do Pylos i Sparty w poszukiwaniu wieści o ojcu (pieśni I – IV)

2. Odyseusz przebywa 7 lat na wyspie Ogigii u Kalipso (pieśń V)

3. Homer opowiada o przygodach głównego bohatera  od momentu wypłynięcie z wyspy Kalipso do chwili przybycia do Feaków (pieśni V-VIII)

4. Odyseusz opowiada o pierwszych 3 latach wędrówki na dworze króla Feaków Alkinoosa, od d chwili gdy wypłynął z Troi aż do przybycia na wyspę Ogigię (pieśń IX  XII)

5. Wydarzenia na Itace i zemsta na zalotnikach (pieśń XIII – XXIV)